απο τον ένθρονο Δία στον ένθρονο Χριστό…και άλλα τινά

 

 

 

 

dias.jpg

     Με μια πρώτη ματιά ο πίνακας μοιάζει να εικονίζει τον Χριστό. Με μια δεύτερη και τρίτη όμως, παρατηρείς τις τρεις Χάριτες με τα γυμνά τους κωλαράκια και τη γυμνή φτερωτή νίκη. Ο ένθερμος χριστιανός κοκκινίζει, νοιώθει τεράστια προσβολή και ο  πίνακας χαρακτηρίζεται αμέσως βλάσφημος.  Όταν του πεις πως δεν είναι ο Χριστός αλλά ο Δίας, σε κοιτάζει λες και του μίλησες κινέζικα.   

 

    Εδώ, λοιπόν, θέλω να μιλήσω για κάποια από τα στοιχεία της αρχαίας ζωγραφικής που πέρασαν και στην χριστιανική τέχνη. Το θέμα έχει πολλές προεκτάσεις αλλά θα σταθώ κυρίως στην εικαστική του πλευρά.

 

    Ως γνωστόν στις τέχνες δεν συμβαίνουν παρθενογενέσεις.  Τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες δεν υπήρχε ένα αυστηρά διατυπωμένο δόγμα. Υπήρχε όμως ένα διαμορφωμένο καλλιτεχνικό πλαίσιο με την δική του εικαστική γλώσσα. Ήταν απόλυτα λογικό  και αναμενόμενο, οι πρώτοι χριστιανοί ζωγράφοι να χρησιμοποιήσουν την ίδια γλώσσα και για τα λατρευτικά τους θέματα. Εξάλλου, μέχρι τον 9ο – 10ο αιώνα δεν υπήρχε κοινός κώδικας μεταξύ των αγιογράφων, ούτε και η στάση της εκκλησίας ήταν καθορισμένη σχετικά με την εικονουργία. Τα ζητήματα αυτά τέθηκαν κατά την εικονομαχία και λύθηκαν μέσα από φιλοσοφικές – θεολογικές αντιπαραθέσεις που κράτησαν σχεδόν διακόσια χρόνια..

    Ένα ζήτημα, για παράδειγμα, που δεν είχε λυθεί μέχρι τότε ήταν οι μορφές των αγίων, τους οποίους ο κάθε αγιογράφος ζωγράφιζε όπως τους φανταζόταν. Το Χριστό όμως τον έφτιαχναν πάντα με μακριά μαλλιά και γένια , όχι γιατί τον είχε δει κάποιος από τους πρώτους χριστιανούς ζωγράφους αλλά γιατί πολύ απλά αντέγραφαν τον Δία.  

             zeus.jpg   

   

  

 

 

 

 

Εδώ βλέπουμε μια αναπαράσταση του χρυσελεφάντινου αγάλματος του Δία στην Ολυμπία (Φειδίας 5ος αι. π.Χ.) . Από αυτή την αναπαράσταση εμπνεύστηκα το Δία που ζωγράφισα. (η αναπαράσταση βρίσκεται στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο στην Αθήνα)

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Πολλά στοιχεία της αρχαίας λατρείας και τέχνης πέρασαν στον χριστιανισμό και με τους αιώνες άλλα αποβλήθηκαν κι άλλα καταστάλαξαν σ’ αυτό που γνωρίζουμε τα τελευταία χίλια χρόνια περίπου. Προσέξτε στην παρακάτω φωτογραφία το φωτοστέφανο γύρω από το κεφάλι του… Ποσειδώνα . (Μουσείο Bardo Τυνησία , επιδαπέδιο ψηφιδωτό 2ος αι. μ.Χ.)        

                       

 

                                                                                                                                                                                                                               posidon.jpg

 

Στο άρθρο «Ο φωτοστέφανος των αγίων φως και ζωή» του Ιεροδιάκονου Σιλουανού Πεπονάκη διαβάζουμε μεταξύ άλλων:«Ο φωτοστέφανος, έχει καταγωγή ειδωλολατρική, και κληροδοτήθηκε αργότερα στην χριστιανική τέχνη. Τον συναντάμε στην Αίγυπτο, ως σύμβολο του ηλίου, κατόπιν και στον Βουδισμό, και από εκεί στην Ρώμη. Για παράδειγμα, φωτοστέφανος περιβάλλει την κεφαλή του αυτοκράτορος Τραϊανού στην αψίδα του Μ. Κωνσταντίνου. Αλλά και αργότερα, κυρίως από τον ιβ’ αιώνα σε πολλά αραβικά χειρόγραφα. Ενώ σε πολλές εικόνες της δύσης ο φωτοστέφανος είναι απαραίτητος να δηλώση την αγιότητα του εικονιζομένου προσώπου λόγω της κοσμικότητας που τα διακρίνει, στην ορθόδοξη ζωγραφική των εικόνων μπορούμε και από την όλη στάση του εικονιζομένου να

καταλάβουμε την ιερότητά τους. Παρατηρούμε μάλιστα ότι σε πολλές εικόνες των

παλαιοτέρων χριστιανικών παραστάσεων, όπως π.χ. στις τοιχογραφίες των

κατακομβών, σε εικόνες του Χριστού και της Παναγίας ο φωτοστέφανος απουσιάζει

εντελώς, καθώς επίσης και σε σαρκοφάγους του ιδ’ αιώνος και σε ορισμένα

ψηφιδωτά, όπως π.χ. στα ψηφιδωτά του τρούλου του αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης.

Όταν οι χριστιανοί άρχισαν να χρησιμοποιούν τον φωτοστέφανο τον έβαζαν, όπως

φαίνεται, όχι μόνο ως διακριτικό των ιερών μορφών, αλλά και των σημαινόντων

προσώπων, όπως π.χ. στην Santa Maria Maggiore, φωτοστέφανο έχει και ο Ηρώδης,

και όπως στον άγιο Βιτάλιο, οι Ιουστινιανός και Θεοδώρα. Γενικότερα στο

Βυζάντιο, φωτοστέφανο έχουν τα μέλη της βασιλικής αυλής».  (Εκκλησιαστική Παρέμβαση, Νοέμβριος 2000) .

    Παρακάτω είναι δυο φωτογραφίες από Μακεδονικούς Τάφους. Την πρώτη θα την βρείτε ΕΔΩ  μαζί με ένα κείμενο για τους Μακεδονικούς Τάφους. Η δεύτερη είναι από τον «τάφο των Λευκαδίων» στη Νάουσα(4ος αι. π.Χ.). Και οι δύο παριστάνουν στρατιωτικούς.

 

              

           

                         mactaf1.jpg                                              mactaf2.jpg

 

Συγκρίνετε με δύο γνωστούς στρατιωτικούς αγίους, τον άγιο Δημήτριο και τον άγιο Γεώργιο.

            

                       ageo.jpg                                            agdimitrios1.jpg 

 

 

 

           

 Μιας και λέμε για αη Γιώργη και μακεδόνες να κι άλλες δύο εικόνες.

 Στην πρώτη είναι ο Μέγας Αλέξανδρος από τη «Σαρκοφάγο του Αλεξάνδρου από τη Σιδώνα» (4ος   αι. π.Χ. Μουσείο Κωνσταντινούπολης). Στην δεύτερη είναι ο Αη Γιώργης έφιππος .

      megalex.jpg                       ageoandroul.jpg   

    Θα κλείσω αυτή την αντιπαράθεση εικόνων με δύο πορτραίτα Φαγιούμ (Δείτε και την ιστοσελίδα στις ΕΙΔΙΚΕΣ ΣΥΝΔΕΣΕΙΣ του μπλογκ μου).

 

 

                

                            fayum2.jpg                    fayum1.jpg  

 

 

  

  Στο βιβλίο της Ευφροσύνης Δοξιάδη «Τα πορτραίτα του Φαγιούμ» (εκδ. Αδάμ) διαβάζουμε:

«Τα σάβανα της Αντινοόπολης ζωγραφισμένα με τέμπερα σε λινό, προέρχονται από την περίοδο τω Σεβήρων (περ. 193-235 μ.Χ.) και περιλαμβάνουν ορισμένα αινιγματικά στοιχεία , όπως τον δακτυλιοειδή σταυρό (ανκχ), ή το χέρι που ανυψώνεται σε χειρονομία ευλογίας , προσευχής ή αποτροπής του κακού. Το ανκχ συμβόλιζε στην αρχαία Αίγυπτο τη δύναμη που είχαν οι θεοί να εμφυσούν τη ζωή , με τον καιρό η σταγόνα ή θηλιά του ανκχ μετατράπηκε σε κύκλο, έτσι που το σύμβολο να συμπίπτει με το ελληνικό ΧΡ (από τα αρχικά του ονόματος του Χριστού). ….Είναι γνωστό πως η Αντινοόπολη υπήρξε ένα από τα πρώτα κέντρα χριστιανικής λατρείας. Βρισκόμαστε άραγε εδώ μπροστά σ’ ένα φαινόμενο σύμμιξης διαφορετικών θρησκειών; Μήπως η εικονογραφία αυτή σχετίζεται με τη λατρεία  του Αντίνοου; Τη μετωπική στάση με το ένα χέρι σηκωμένο και το άλλο να κρατάει σταυρό τη συναντάμε αργότερα και στη βυζαντινή ζωγραφική , αλλά με το αριστερό χέρι σηκωμένο και το σταυρό στο δεξί.»

Να προσθέσω εγώ πως σ’ αυτή τη στάση ζωγραφίζονται οι άγιοι που ήταν μάρτυρες.

Η πρώτη εικόνα είναι τοιχογραφία απο το ναό του Αγ. Νικολάου στο χωριό Ελένες Ρεθύμνου,ενω η δεύτερη απο τον ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στον Μασταμπά Ρεθύμνου επίσης.

    nikitaseystathios.jpg                   agvarvara.jpg

   

Φυσικά μπορεί κανείς να πει πολλά περισσότερα για το ζήτημα. Εγώ απλώς ανέφερα κάποια στοιχεία  ως επεξηγηματικά , κατά κάποιο τρόπο, για έναν πίνακα που προφανώς ξενίζει να πεις πως παριστάνει τον Δία..

Advertisements

8 Σχόλια (+add yours?)

  1. stixakias
    Ιαν. 18, 2008 @ 19:36:10

    Ενδιαφέρουσες πληροφορίες συγκεντρωμένες και δοσμένες με πολύ ωραίο τρόπο.

    Βοηθάν να δει κάποιος τον πίνακα με το μάτι του καλλιτέχνη, όσο μπορεί βέβαια να γίνει κάτι τέτοιο.

    Εύγε αλέξανδρε!

  2. kostas
    Ιον. 25, 2012 @ 11:10:15

    Κοιταξα την ιστοσελιδα σου.Καποιοι κατακλεμμενοι πινακες απο βιβλια ως εργα μαθητων ……Κριμα..ςςςςςςςςςςςςςςςς.Οσο για τον ενθρονο Χριστο μαθε οτι προερχεται απο το πασιγνωστο missorium καποιου αυτοκρατορα.Να μαθαινεις εσαει κι οχι μονο αυταρεσκα υποχονδριος λεβεντια.

  3. kostas
    Ιον. 25, 2012 @ 11:29:13

    Υ.Γ. Ελπιζω να καταλαβες ποσο γελοια πιθηκιζει η καρικατουρα που ονομαζεις ΔΙΑ [ακουσον , ακουσον].Ο μακαριτης Γκικας θα σε γιαουρτωνε ανηλεως !!!

  4. σολωμάντζαρος
    Ιον. 25, 2012 @ 15:39:25

    #Kostas
    Για τον ίδιο πίνακα πριν 5-6 χρόνια μια γυναικα που τον είδε σε μια έκθεση μου είπε ότι προσβλήθηκε πολύ γιατί της θίχτηκαν τα θρησκευτικά της πιστεύω.
    Εσένα δεν ξέρω τι ακριβώς σου θίχτηκε.
    Θα ήθελα πολύ πάντως να μου υποδείξεις κάποιον «κλεμένο» πίνακα απο αυτούς που είδες στην ιστοσελίδα μου. Χαίρομαι που νομίζεις πως είναι κλεμένοι, γιατί αυτό σημαίνει πως κάτι σου θυμίζουν αλλά δεν ξέρεις τι.
    Μάθε κι εσύ πως στα missorium και αλλού, οι παραστάσεις με τον ένθρονο βασιλιά ακολουθούν το μοντέλο βσιλιάς-θεός. Άρα ο βασιλιάς έπρεπε να απεικονίζεται όπως και ο θεός.
    Τα πασίγνωστα missorium έγιναν πασίγνωστα αιώνες μετά την κατασκευή του χρυσελεφάντινου αγάλμτος του Δία όπως και των αμέτρητων άλλων παραστάσεων του ένθρονου Δία.

    Υ.Γ. Πολύ θα γούσταρα να είχα τον Γκίκα να παίζαμε με τα γιαουρτάκια μας.
    Αλλά όπως λες κι εσύ – και είναι το μόνο σίγουρο απο όλα όσα λες – είναι μακαρίτης.

  5. kostas
    Ιον. 25, 2012 @ 20:48:02

    1ον Ξερεις πολυ καλα ποιοι πινακες ειναι κλεψιτυποι , γιατι αλλαξες τα χρωματα αμεσως μπαγασακο,ε μπαγασακο !!! Δευτερος απο πανω προς κατω δεξια !!!
    2ον Τον Χριστο οι ζωγραφοι τον παρουσιασανε ως ενθρονο μετα τον 5ον αιωνα μχ
    εχοντας ως προτυπο το περιφημο missorium του Θεοδοσιου του ετους 388.Την δε Παναγια αντλωντας απο πασιγνωστο πλεον φαγιουμ.
    3ον Για το χρυσελεφαντινο αγαλμα του Δια υπαρχουν μονο διηγησεις.
    4ον Το που θιχτηκε ηταν η αισθητικη μας [περα απο την κλοπη ,την απαραδεκτη ουτως η αλλως,εκτος κι αν ειχες μαθητη και τον Parramon !!!!,oποτε προς τι η αστραπιαια αλλαγη των χρωματων ωρε κοπελλι ?]
    5ον Ο Γκικας εχει ΣΥΓΓΡΑΨΕΙ για την βυζαντινη τεχνη και ,οπως εννοεις,μαλλον την κατανοησε καλλιτερα.Ε,οχι και παιχνιδι η ξεφτιλα !Πολυ σου παει ,δεν
    νομιζεις ?
    Αρα,τιποτε προσωπικο,παρα μονον το οτι αποπνεεις μια ματαιοδοξη και ναρκισιστικη διαθεση ,οπως καθε απερισκεπτη μετριοτητα.Αυτα και με το συμπαθειο.[Προσωπικες αποψεις λεω,μην με περνας για καποιον σοφο,αλλα και μην με αποπαιρνεις]

  6. kostas
    Ιον. 25, 2012 @ 21:02:40

    Υ.Γ [παλι!] Ακομη και ο σταυρος ,αυτος που προσκυνουμε ντε,λατρευτηκε καποτε ως φαλλικο !!! συμβολο.Οποτε διαβασε Γκικα να δεις που ακριβως βρισκονται οι ριζες της βυζαντινης ζωγραφικης,κι αμεσως θα εννοησεις γιατι αυτες,οι
    απρεπεις εστω,ενστασεις.Επειδη η τελειοτητα της βυζαντινης τεχνης ειναι αυστηρη.Καθε προσπαθεια οικειοποιησης η αλλαγης ειναι κενοδοξια ινα μη ειπω τσαρλατανισμος.Δες που εγκειται ολη η προσπαθεια σου¨-στην εκφραση του προσωπου.Ακριβως !!!Εκει οπου και η αρχαια ελληνικη και η βυζαντινη τεχνη επικεντρωσαν την εξιδανικευση !Και που κατα την ταπεινη γνωμη σφοδρα στερεισαι.Κι αν ερθουμε φετος στην Κρητη τα λεμε απο κοντα [να μας λυθουνε και καποιες αποριες].

  7. kostas
    Ιον. 25, 2012 @ 21:20:45

    Εφτασε !!! Φεραν τα πιτσιρικια το βιβλιο !!! Λοιπον εχουμε και λεμε 1ον στην ιστοσελιδα σου ,Μαθηματα,Μερικα εργα ενηλικων δευτερο απο πανω προς κατω δεξια οπως κοιταμε [απειραχτο !!!] ο δρομος με τα σπιτια ,και φυσικα ειναι εργο του Χοσε Παρραμον απο το ¨¨Πως αναμιγνυονται τα χρωματα ¨¨ σελιδα 81,και τιτλο Λα τορα.Στην ιδια θεση αλλα απο το θεμα Μερικα εργα παιδιων «»»πειραγμενο»»»ηλεκτρονικα παλι εργο του Παρραμον. Ωρε γιγαντα παο πιτσιρικα εκπαιδευες τον Παρραμον ? Παρε τα πνευματικα σου δικαιωματα απο τις εκδοσεις ΝΤΟΥΝΤΟΥΜΗ !!! Καλο καλοκιρι ! Με υγεια !!!

  8. σολωμάντζαρος
    Ιον. 25, 2012 @ 23:47:43

    #kostas
    Ξεκινάω απο το τέλος.
    Δεν υπάρχει κανένα πειραγμένο έργο του Παραμόν. Όντως έβαλα έναν μαθητή να αντιγράψει ένα έργο του απο το βιβλίο που λες (μεγάλο ζόρι να βρεις και τη σελίδα!!!) Αυτό το έκανα γιατί θεώρησα πως το συγκεκρμένο έργο είναι μια καλή περίπτωση σπουδής πάνω στα θερμά χρώματα. Αλλά αν έχεις αντιρρήσεις για το πως διδάσκω το συζητάμε επίσης . Δεν άλλαξα λοιπόν κανένα χρώμα. Είναι τα χρωματα του μαθητή. Το αν του έκανε καλό ή όχι αυτή η μελέτη είναι κάτι που δεν ξ΄ρεις. Εγώ που ξέρω σου λέω πως του έκανε πολύ καλό.
    Τώρα τα περί μπαγασάκου κλπ, είναι απλώς κακοήθειες.
    Ένα άλλο περί αντιγραφής.
    Αν δεις στο site μου έργα μου σε επαγγελματικούς χώρους, θα δεις αντίγραφα σίγουρα. Έχω αντιγράψει κατά παραγγελία πολλούς αξιόλογους συναδέλφους, κάποιους μάλιστα πολύ καλύτερους απο μένα, τον φτωχό μαθητή τους. Έχω φτιάξει και μια ταμπέλα για ζαχαροπλαστείο με τη μόνα λίζα και έχω υπογράψει «Α. Ανδρουλάκης» . Δε λέω , είμαι ψωνάρα!

    Τα έργα οποιασδήποτε τέχνης δεν πατούν στο κενό. Πατούν στο παρελθόν.

    Άκου να δεις μεγάλε,
    δεν με ενδιαφέρει καθόλου αν σ΄αρέσουν ή δεν σ΄αρέσουν τα έργα μου. Δεν έχω καμια ψευδαίσθηση πως φτιάχνω έργο καθολικής αποδοχής. Εδώ ο Μέγας Καζαντζίδης και είναι άνθρωποι που βγάζουν σπυράκια όταν τον ακούνε. Τι να πω κι εγώ!
    Την αρνητική κριτική όμως την αποδέχομαι και την θέλω. Ακόμα και τη δική σου.
    Αλλά να είναι σοβαρή και να μη με προσβάλλει. Εκφράσεις που χρησιμοποιείς είναι προσβλητικές και ακυρώνουν οτιδήποτε σωστό και να έχεις να μου πεις (που πιθανόν να έχεις)
    Δεν ξέρω τι σ ‘ έπιασε και μου την πέφτεις έτσι.
    Πάρτο λίγο αλλοιώς , δες – αν θες – στο site μου, τις κατηγορίες «Παραμυθολογικά πορτραίτα » (τα οποία πλέον έχω ξεπεράσει) , «Προσευχές», » Οι μουσικές που είδα», τα οποία είναι έργα που με αντιπροσωπεύουν. Αν θες κάνε μου κριτική σ΄αυτά.
    Τώρα , τι βάζω τους μαθητές μου να αντιγράφουν, ή τι αντίγραφο έκανα για την τάδε ταβέρνα κλπ, κλπ, νομίζω δεν είναι κουβέντες ουσίας, και ειδικά με τον τρόπο που θέλεις να τις κάνεις.
    Σε κάθε περίπτωση πάντως , σ΄ευχαριστώ για τον κόπο που έκανες να ψάξεις τα έργα μου και να ασχοληθείς μαζί τους

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: